Chính trị cao đẳng: Bài 2 - Khái quát về tư tưởng Hồ Chí Minh (Phần 1)

  


I. KHÁI NIỆM, NGUỒN GỐC VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

1. Khái niệm

- Khái niệm tư tưởng Hồ Chí Minh lần đầu tiên được sử dụng trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII của Đảng Cộng sản Việt Nam (1991) và ngày càng được xác định hoàn thiện và sâu sắc hơn rõ hơn. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng (2011) viết: “T­ư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin vào điều kiện cụ thể của n­ước ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại; là tài sản tinh thần vô cùng to lớn và quý giá của Đảng và dân tộc ta, mãi mãi soi đường cho sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta giành thắng lợi”[1].

Định nghĩa trên đã làm rõ ba vấn đề lớn:

Tư­ tư­ởng Hồ Chí Minh là hệ thống các quan điểm lý luận toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam.

T­ư t­ưởng Hồ Chí Minh là kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin vào điều kiện cụ thể của n­ước ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại.

Tư tưởng Hồ Chí Minh là tài sản tinh thần vô cùng to lớn và quý giá của Đảng và dân tộc ta, mãi mãi soi đường cho sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta giành thắng lợi.

2. Nguồn gốc

a) Nguồn gốc thực tiễn

- Tình hình Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX

Năm 1858, thực dân Pháp xâm lược Việt Nam. Năm 1884, với Hiệp ước Pa-tơ-nốt giữa Chính phủ Pháp và Vương triều Nguyễn, thực dân Pháp đã thiết lập được sự thống trị trên toàn cõi Việt Nam. Từ đây xã hội Việt Nam trở thành một nước thuộc địa nửa phong kiến. Nhân dân Việt Nam bị đàn áp, bóc lột, cuộc sống vô cùng khổ cực.

Ngay từ đầu khi thực dân Pháp xâm lược, nhân dân Việt Nam  đã đứng lên chống thực dân Pháp. Cho đến đầu thế kỷ XX, các cuộc khởi nghĩa vũ trang, các phong tràochống Pháp đã liên tục nổ ra từ Nam chí Bắc, hết sức quyết liệt nhưng tất cả đều bị thực dân Pháp đàn áp đẫm máu và thất bại.

Mặc dù bị thất bại nhưng sự phát triển mạnh mẽ của các phong trào yêu nước Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX đã khẳng định ý chí kiên cường, bất khuất vì độc lập, tự do của dân tộc. Tuy nhiên, nó cũng chứng tỏ con đường cứu nước theo hệ tư tưởng phong kiến và hệ tư tưởng dân chủ tư sản đã không dẫn đến thành công. Cách mạng Việt Nam lâm vào tình trạng khủng hoảng, bế tắc về đường lối, về giai cấp lãnh đạo “Ví như trong đêm tối không có đường ra”.

Tình hình thế giới khi đó nổi bật là sự xuất hiện chủ nghĩa Lênin. V.I.Lênin đã bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác thành chủ nghĩa Mác- Lênin.  Trong bối cảnh mâu thuẫn giữa các đế quốc dẫn đến chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1918), V.I.Lênin đã lãnh đạo thắng lợi Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917, và thành lập Quốc tế Cộng sản (3-1919), trung tâm lãnh đạo phong trào cộng sản, công nhân quốc tế, thúc đẩy sự truyền bá rộng rãi chủ nghĩa Mác-Lênin, ra đời hàng chục đảng cộng sản ở nhiều nước Châu Âu, châu Mỹ[2]; yêu cầu giải phóng dân tộc của nhân dân các nước thuộc địa đặt ra cấp thiết. 

b) Nguồn gốc tư tưởng, lý luận

- Những truyền thống tốt đẹp của dân tộc, quê hương và gia đình

Nguyễn Sinh Cung (tên của Nguyễn Ái Quốc, Hồ Chí Minh còn lúc nhỏ) sinh ngày 19-5-1890, trong một gia đình nhà nho nghèo, yêu nước tại xã Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Người sớm kế thừa được những truyền thống tốt đẹp của dân tộc, quê hương và gia đình. Đó là truyền thống yêu nước, ý chí quyết tâm, tinh thần độc lập, tự chủ, lao động cần cù, sáng tạo, tinh thần hiếu học, sống nhân ái, đoàn kết, khoan dung... Quá trình học văn hóa tại trường tiểu học Đông Ba, Quốc Học Huế cùng với sự tự học, từng trải thực tiễn, Người sớm cảm nhận được sự khổ nhục của người dân mất nước, mất độc lập, bị thống trị bởi thực dân Pháp. Những năm tuổi trẻ, đầu đời (1890-1911), bằng học tập và chiêm nghiệm, Người đã sớm hình thành nên nhân cách và bản lĩnh của mình. Đó là tiền đề tư tưởng đầu tiên hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh.

Tinh hóa văn hóa phương Đông và phương Tây

Từ lúc thiếu thời, Nguyễn Tất Thành đã được cha dạy chữ Hán và tiếp thu được nền giáo dục của Nho giáo,tiếp thu được các giá trị tích cực của Nho giáoNgười cũng đã tiếp thu được các giá trị tích cực của Nho giáo, Phật giáo, Lão giáo; những giá trị văn hóa, đạo đức truyền thống của dân tộc.

 Những năm hoạt động cách mạng ở nước ngoài, Người đã tiếp thu được những tư tưởng nhân quyền, dân quyền của cách mạng Mỹ (1776), tư tưởng Tự do, Bình đẳng, Bác ái của cuộc Đại cách mạng Pháp (1789), tiếp thu tư tưởng đạo đức của Thiên chúa giáo,chủ nghĩa Tam dân của Trung quốc… Đó là những tư tưởng về quyền con người, quyền dân chủ, tự do, bình đẳng, bác ái, về quyền sống, tự do và mưu cầu hạnh phúc của các dân tộc và của con người. Tinh hoa văn hóa phương Đông và phương Tây là tiền đề tư tưởng quan trọng hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh.

Chủ nghĩa Mác-Lênin là nguồn gốc tư tưởng, lý luận chủ yếu

Từ một người yêu nước, Nguyễn Ái Quốc tiếp thu và tin theo chủ nghĩa Mác-Lênin,trở thành người cộng sản (1920). Đi theo chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh có bước chuyển về chất, có giá trị vượt trội hơn tất cả các trào lưu tư tưởng yêu nước đương thời. Từ đây, tư tưởng Hồ Chí Minh thuộc phạm trù chủ nghĩa Mác- Lênin. Bước chuyển lịch sử theo chủ nghĩa Mác-Lênin của Người đã phù hợp với xu thế của thời đại và mở ra con đường cứu nước đúng đắn cho cách mạng Việt Nam. Bước ngoặt tư tưởng tiến bộ đó phù hợp với xu thế của thời đại mới nên có sức lôi cuốn nhiều người Việt Nam yêu nước tin tưởng, đi theo.

Từ tin tưởng, đi theo chủ nghĩa Mác-Lênin, Người kiên trì trong 10 năm chuẩn bị để thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam; lãnh đạo Đảng và nhân dân tiến hành thắng lợi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (nay là nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam), tiến hành thắng lợi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và tiến hành cuộc  kháng chiến chống Mỹ, cứu nước thắng lợi, thống nhất đất nước. Cùng với chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam và cách mạng Việt Nam.

c) Nhân tố chủ quan Hồ Chí Minh

Phẩm chất cá nhân Hồ Chí Minh với những đặc điểm nổi trội:

- Hồ Chí Minh là người có những nhận xét, phân tích tinh tường, sáng suốt trong nghiên cứu lý luận và thực tiễn. Sự tin tưởng, trung thành và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin vào thực tiễn Việt Nam đã khẳng định phẩm chất tư duy độc lập, tự chủ sáng tạo của Người.

- Sự khổ công, ý chí quyết tâm học tập của Người là tấm gương sáng về sự bền bỉ, không ngừng tích lũy tri thức phong phú của nhân loại, học tập kinh nghiệm đấu tranh giải phóng dân tộc để vận dụng vào cuộc sống và làm cách mạng.

- Ý chí cách mạng kiên cường, lòng trung thành với lý tưởng của Đảng, quyền lợi của dân tộc của Hồ Chí Minh đã đưa Người trở thành cộng sản chân chính, tinh thần yêu nước nhiệt thành, thương yêu nhân dân, thương yêu những người cùng khổ, sẵn sàng chịu đựng hy sinh vì độc lập của Tổ quốc, vì tự do, hạnh phúc của đồng bào.

- Hồ Chí Minh là tấm gương trong sáng, mẫu mực về đạo đức cách mạng: cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư. Tấm gương mẫu mực về phong cách tư duy, phong cách làm việc, phong cách lãnh đạo, phong cách nói đi đôi với làm, phong cách diễn đạt, phong cách ứng xử,...phong cách sinh hoạt đời thường; với đời tư trong sáng, cuộc sống riêng giản dị, khiêm nhường.

- Cùng với những năng lực trí tuệ vựợt trội, những phẩm chất cá nhân cao quý nêu trên là tiền đề, là nguồn gốc, là điều kiện để Hồ Chí Minh tiếp nhận, chọn lọc, chuyển hoá, phát triển chủ nghĩa Mác-Lênin, các tư tưởng tiến bộ trên thế giới, hình thành nên tư tưởng Hồ Chí Minh.

3. Quá trình hình thành

a) Thời kỳ niên thiếu đến khi ra nước ngoài (1890-1911)

Năm 1895, Người theo cha vào Huế, học tại trường tiểu học Đông Ba, trường Quốc học Huế với tên gọi là Nguyễn Tất Thành. Cuối năm 1910, Người từ biệt cha tại Bình Địnhvào phía Nam, dạy học ở trường Dục Thanh, Phan Thiết, sau đó vào Sài Gòn.

Trong thời kỳ này, Nguyễn Tất Thành đã là thanh niên có học thức, tiếp thu những truyền thống tốt đẹp của dân tộc, quê hương và gia đình. Người sớm được học chữ Hán, chữ quốc ngữ, chữ Pháp, tiếp xúc với văn hóa phương Đông và sách báo tiến bộ Pháp. Người đã tận mắt thấy và hiểu rõ nỗi khổ nhục của người dân mất nước, chứng kiến sự thất bại của các cuộc khởi nghĩa chống Phápvà trăn trở, suy nghĩ,, nung nấu một quyết tâm ra  nước ngoài, tìm kiếm con đường cứu nước, cứu dân.


 

b) Thời kỳ trải nghiệm cuộc sống và đến với chủ nghĩa Mác-Lênin (1911-1920)

Ngày 5 tháng 6 năm 1911, từ bến Nhà Rồng, với tên là Văn Ba, phụ bếp trên một tàu buôn của Pháp, Hồ Chí Minh bắt đầu ra nước ngoài.Người đã qua nhiều nước, đến sống ở Mỹ (1912-1913), sống ở Anh (1914-1917) và về sống ở Pháp (1917-1923). Từ thực tiễn lao động, Người nhận thấy, dù màu da, tiếng nói khác nhau nhưng trên thế giới này chỉ có hai loại người, bóc lột và bị bóc lột. Trong tư tưởng của Người đã hình thành tình cảm thương yêu những người lao động nghèo khổ ở các nước.

Vào cuối năm 1917, Người trở lại nước Pháp, hoạt động trong những người Việt Nam yêu nước ở Paris, nước Pháp. Biết tin về Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 thành công, Người đã tiếp xúc với nhiều nhà cách mạng các nước ở Pháp và quan tâm tìm hiểu về cuộc cách mạng này.

Tại Paris, tháng 7-1920, Nguyễn Ái Quốc được đọc “Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về các vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa” của V.I.Lênin, đăng trên báo L,Humanit,e, số ra ngày 16 và 17-7-1920 của Đảng Xã hội Pháp. Người lập tức bị thu hút bởi những tư tưởng trong luận cương về cách thức tiến hành cách mạng của các nước thuộc địa và phụ thuộc chống đế quốc, phong kiến “Luận cương của Lênin làm cho tôi rất cảm động, phấn khởi, sáng tỏ, tin tưởng biết bao! Tôi vui mừng đến phát khóc lên. Ngồi một mình trong buồng mà tôi nói to lên như đang nói trước quần chúng đông đảo: Hỡi đồng bào bị đọa đầy đau khổ! Đây là cái cần thiết cho chúng ta, đây là con đường giải phóng cho chúng ta! Từ đó tôi hoàn toàn tin theo Lênin, tin theo quốc tế thứ 31. Như vậy, từ một người yêu nước chân chính, Nguyễn Ái Quốc đã gặp chủ nghĩa Mác-Lênin và tìm thấy ở học thuyết này con đường cứu nước, giải phóng dân tộc. Con đường đó phù hợp một cách tự nhiên với nguyện vọng ấp ủ của Người. Người kết luận: “Muốn cứu nước, giải phóng dân tộc, không có con đường nào khác, ngoài con đường cách mạng vô sản2. Từ đó, Người hoàn toàn tin theo V.I.Lênin, tán thành theo Quốc tế Cộng sản, tham gia sáng lập Đảng Cộng sản Pháp (12-1920) và trở thành người cộng sản Việt Nam đầu tiên.


 

c) Thời kỳ hình thành tư tưởng cứu nước, giải phóng dân tộc (1921-1930)

Sau những năm hoạt động ở Pháp, năm 1923, Nguyễn Ái Quốc sang Liên Xô, dự các hội nghị do Quốc tế Cộng sản tổ chức; dự các khoá bồi dưỡng lý luận và nghiên cứu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô. Cuối năm 1924, Người về Quảng Châu, Trung Quốc.

Những năm 1925-1927, Người thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và và trực tiếp huấn luyện cán bộ của Hội; xuất bản tác phẩm Đường Cách mệnh (1927). Đây là thời kỳ hoạt động sôi nổi, hiệu quả của Nguyễn Ái Quốc trên cả phương diện lý luận và thực tiễn; chuẩn bị chu đáo về chính trị, tư tưởng và tổ chức, cán bộ cho việc thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam.

Các Văn kiện do Người soạn thảo được Hội nghị thành lập Đảng (2-1930) thông qua, trở thành Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng. Đó là những vấn đề về mục tiêu chiến lược, nhiệm vụ và đối tượng của cách mạng; lực lượng và lãnh đạo cách mạng; phương pháp cách mạng; quan hệ giữa cách mạng Việt Nam và cách mạng thế giới. Có thể nói, đến các Văn kiện này, tư tưởng Hồ Chí Minh về con đường cứu nước, giải phóng dân tộc Việt nam đã cơ bản hình thành.

d) Thời kỳ vượt qua thử thách, giữ vững đường lối, phương pháp cách mạng Việt Nam (1930-1941)

Đây là giai đoạn Nguyễn Ái Quốc gặp nhiều khó khăn. Người bị bắt và cầm tù trong nhà tùcủa thực dân Anh ở Hồng Kông (1931-1932). Sau khi thoát khỏi nhà tù của thực dân Anhnăm 1934, Người trở lại Liên Xô, vào học ở trường Quốc tế Lênin, nghiên cứu sinh tại Viện nghiên cứu các vấn đề dân tộc và thuộc địa của Quốc tế Cộng sản. Dù gặp một số khó khăn, bị hiểu lầm về một số hoạt động thực tế và quan điểm cách mạng, nhưng Người vẫn kiên định lập trường, giữ vững quan điểm, đường lối cách mạng của Đảng về con đường đấu tranh giành độc lập dân tộc theo cách mạng vô sản.

Tháng 10-1938, Hồ Chí Minh rời Liên Xô, qua Trung Quốc để trở về Việt Nam. Ngày 28-1-1941, sau 30 năm xa Tổ quốc, tìm đường cứu nước, Người trở về Pắc Bó, Cao Bằng. Tại đây, Hồ Chí Minh đã chủ trì Hội nghị Trung ương lần thứ Tám (5-1941), quyết định đặt vấn đề giải phóng dân tộc lên hàng đầu và lãnh đạo chuẩn bị về mọi mặt để đấu tranh giành chính quyền.

e) Thời kỳ phát triển hoàn thiện tư tưởng về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam (1941-1969)

Đây là thời kỳ tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối cách mạng của Đảng cơ bản là thống nhất. Hồ Chí Minh đã sáng lập Mặt trận Việt Minh (5-1941), Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân, tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam (12-1944); chủ trì Hội nghị cán bộ toàn quốc của Đảng và Đại hội Quốc dân Tân Trào tại Tuyên Quang, phát động Tổng khởi nghĩa giành chính quyền Tháng Tám 1945. Thời kỳ 1945-1946, với cương vị là Chủ tịch nước, Người đã cùng toàn Đảng, toàn dân lãnh đạo đưa đất vượt ra khỏi tình trạng khó khăn ví như “ngàn cân treo sợi tóc”. Từ năm 1946 đến năm 1954, Người là linh hồn của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược đi đến thắng lợi. Từ năm 1954 đến năm 1969, Hồ Chí Minh bổ sung phát triển hoàn thiện tư tưởng đồng thời tiến hành hai nhiệm vụ chiến lược, vừa xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, vừa tiếp tục cách mang dân tộc, dân chủ ở miền Nam.

Thực tiễn 39 năm là lãnh tụ của Đảng, 24 năm là chủ tịch Đảng, chủ tịch nước, tư tưởng Hồ Chí Minh đã phát triển theo cả chiều rộng và chiều sâu, trực tiếp giải quyết các vấn đề quan trọng của cách mạng Việt Nam.

Trước khi qua đời, Hồ Chí Minh để lại cho toàn Đảng, toàn dân ta bản Di chúc lịch sử, khẳng định sự tất thắng của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, hoạch định cả một chương trình lớn xây dựng và phát triển đất nước sau chiến tranh.

Tư tưởng Hồ Chí Minh có quá trình phát triển liên tục và ngày càng hoàn thiện, (1890-1969), là kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin của Hồ Chí Minh vào điều kiện cụ thể của nước ta, trở thành nền tảng tư tưởng của Đảng, tài sản tinh thần vô giá của dân tộc Việt Nam; mãi mãi soi đường cho cách mạng Việt Nam phát triển đi lên.



[1]Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr. 88

[2]ĐCS Mỹ thành lập năm1919, ĐCS Tây Ban Nha, ĐCS Anh, ĐCS Inđônêxia, ĐCS Pháp thành lập năm 1920, ĐCS Italia, Tiệp Khắc, Trung Quốc, Nam Phi thành lập 1921, ĐCS Chilê, Braxin, Nhật Bản thành lập năm 1922.

1Hồ Chí Minh Toàn tập.t.12. Nxb. CTQG, HN, 2011, tr.562

2 Hồ Chí Minh Toàn tập, Sđd, t.12, tr.30


Post a Comment

Mới hơn Cũ hơn